Srpska pravoslavna crkva i vernici danas obeležavaju praznik Svetog Atanasija Velikog, jednog od najznačajnijih hrišćanskih teologa i boraca za pravoslavlje, čiji je život ostao upamćen po dugogodišnjim progonima, izgnanstvima i nepokolebljivoj veri. U narodnom predanju Sveti Atanasije važi za svetitelja koji je čitav život proveo u borbi protiv jeresi i nepravde, ali se, prema crkvenom učenju, nikada nije odrekao Hrista i pravoslavne vere.
Sveti Atanasije rođen je krajem trećeg veka u Aleksandriji, u Egiptu, a još kao mladić posvetio se duhovnom životu i izučavanju hrišćanske vere. Kao đakon arhiepiskopa Aleksandra učestvovao je na Prvom vaseljenskom saboru u Nikeji 325. godine, gde se istakao u borbi protiv arijanske jeresi, koja je negirala božansku prirodu Isusa Hrista. Istoričari crkve smatraju ga jednim od ključnih ljudi u oblikovanju pravoslavnog učenja i Simvola vere.
Posle smrti arhiepiskopa Aleksandra, Atanasije je izabran za arhiepiskopa Aleksandrijskog i na tom mestu ostao je više od četiri decenije. Međutim, veći deo života proveo je u progonstvu. Zbog sukoba sa moćnim političkim i verskim krugovima tog vremena, bio je više puta smenjivan, zatvaran i proterivan iz Aleksandrije. Predanja navode da se krio u pustinjama, grobnicama, manastirima, pa čak i u napuštenim bunarima kako bi izbegao progonitelje.
U srpskom narodu za Svetog Atanasija vezuju se i brojna verovanja i običaji. Posebno je poznata legenda sa juga Srbije prema kojoj je đavo iskušavao svetitelja prerušen u lepu devojku, pokušavajući da ga navede da se odrekne Boga. Prema predanju, Atanasije je prozreo prevaru i naterao nečistu silu da pokaže svoju moć tako što će ući u mali ćup, koji je potom zatvorio i bacio u more. Upravo zbog te priče u nekim krajevima Srbije i danas postoji običaj da na ovaj praznik sve posude u kući budu zatvorene, jer se veruje da se „nečastivi skriva u sudove kada zagrmi“.
U pojedinim delovima Srbije Svetog Atanasija posebno poštuju vodeničari, jer narodno verovanje kaže da tog dana „đavoli vrebaju u virevima“, pa se vodenice ne pokreću. Stariji meštani na jugu Srbije i danas prenose priče o strogom poštovanju praznika, izbegavanju teških poslova i molitvama za zdravlje i mir u domu.
Crkva Svetog Atanasija Velikog slavi kao jednog od najvećih učitelja hrišćanstva, a njegove besede i bogoslovski spisi i danas imaju veliki značaj u pravoslavnom svetu. Njegova istrajnost u odbrani vere i spremnost da podnese progone, zatvore i izgnanstva učinili su ga simbolom duhovne snage i nepokolebljivosti pred iskušenjima.
