Istorija Bačkog Petrovca tokom Drugog svetskog rata ispisana je hrabrošću mladih intelektualaca, teškim represijama okupatora i konačnim trijumfom slobode kroz formiranje slovačkih partizanskih jedinica.
Počeci otpora i uloga Gimnazije
Pre nego što je rat zvanično zakucao na vrata, ideje otpora već su klijale među profesorima i učenicima petrovačke Gimnazije. Pod okriljem samoobrazovnog kružoka „Sladkovič“, mladi su se usprotivili pristupanju Jugoslavije Trojnom paktu. U martu 1941. godine, ulicama Petrovca odjekivali su isti slogani kao u Beogradu: „Bolje rat nego pakt! Bolje grob nego rob!“
Okupacija je počela krvavo 13. aprila 1941. godine, kada su hortijevski tenkovi prošli kroz mesto. Prvi sukobi sa jugoslovenskom vojskom kod železničke stanice rezultirali su masakrom nad vojnicima, čija su tela preneta u Gimnaziju, koja je tada služila kao improvizovana bolnica. Prva žrtva fašizma u Petrovcu bio je nepoznati jugoslovenski heroj koji je preminuo 15. aprila.
Organizovanje ilegalnog pokreta
Otpor nije nastao spontano, već organizovano. Ključne figure bili su Rudo Hrubik i Branjo Mokić, koji su početkom 1941. formirali jezgro partijske organizacije. Ubrzo je formirana i ilegalna organizacija SKOJ-a pod vođstvom Pavla Đuge.
Prve akcije bile su simbolične ali opasne. Nakon što je okupator ukinuo slovačku Gimnaziju, na zidovima su preko noći osvanule parole: „Vratite nam slovačku gimnaziju!“
Sabotaža u konopljarama
U jesen 1941. godine, po nalogu iz Novog Sada, počele su pripreme za paljenje kudelišta (konopljara) kako bi se ekonomski oslabio okupator. U noći 1. oktobra 1941. godine, pripadnici otpora zapalili su kudelju u tri lokalne konopljare. Uništeno je oko 16.000 metričkih centi konoplje, nanevši mađarskoj državi štetu od tadašnjih 350.000 penga.
Okupatorski teror i streljanja
Brutalni odgovor mađarskih vlasti usledio je brzo. Uhapšeno je preko 30 građana, uglavnom mladih ljudi. Istraga je bila praćena stravičnim mučenjima. Na suđenju u prekom sudu (statarijalnom sudu) u Novom Sadu, izrečeno je osam smrtnih kazni.
28. oktobra 1941. godine, u dvorištu petrovačke opštine, izvršena je smrtna kazna vešanjem nad osmoricom boraca:
- Jovan Žeravljev, Ljubomir Doroslovačkov (iz Novog Sada)
- Branjo Mokić, Pavo Đuga, Jan Marčok, Martin Hrubik, Jan Labat, Rudo Hrubik (iz Petrovca). Njihova tela su na vešalima ostala do popodnevnih časova kao opomena stanovništvu, nakon čega su sahranjeni na udaljenom mestu bez obeležja.
Racija 1942. i nastavak borbe
Januar 1942. godine doneo je nove užase, zloglasnu Raciju. Mađarske jedinice opkolile su Petrovc 28. januara, izvodeći na desetine uglednih građana u zgradu Gimnazije na ispitivanje. Iako je u drugim mestima Racija završena masovnim ubistvima, u Petrovcu je, srećom, završena bez većih žrtava zahvaljujući intervenciji viših organa.
Uprkos teroru, pokret otpora se obnavlja 1943. godine. Formiran je novi Narodnooslobodilački odbor (NOO) pod vođstvom Pavla Vrbovskog. Oni su obezbeđivali hranu, odeću i sanitetski materijal za partizane koji su se skrivali u kukuruzištima i na okolnim salašima (Hrubikovom i Labatovom).
Oktobarski dani 1944. i oslobođenje
Početak oktobra 1944. doneo je konačni obračun. Mađarska žandarmerija i činovnici su se povukli 4. oktobra. Ipak, 5. oktobra su se nakratko vratili, primoravajući stanovništvo da seče kukuruz pored puta kako bi očistili teren od partizanskih zaseda.
Konačna sloboda stigla je u nedelju, 15. oktobra 1944. godine. U popodnevnim časovima, delovi Novosadskog partizanskog odreda ušli su u Petrovc na zaplenjenim motociklima i kamionima. Održan je prvi slobodan miting pred zgradom Opštine, a slavlje je trajalo duboko u noć.
Formiranje XIV vojvođanske udarne slovačke brigade
Odmah nakon oslobođenja, veliki broj Petrovčana (preko 520) priključio se vojsci. Zbog velikog odziva, doneta je odluka o formiranju posebne jedinice. 11. novembra 1944. godine, u dvorištu slovačke Gimnazije, pred 1.200 postrojenih boraca, formirana je XIV vojvođanska udarna slovačka brigada. Prvi komandant bio je Jan Palik – Juraj. Brigada je kasnije odigrala ključnu ulogu u borbama za oslobođenje drugih delova zemlje.
